روانشناسى علم مطالعه رفتار انسان و روانشناسى ورزشى مطالعه رفتار ورزشى و كاربرد يافته هاى روانشناسى براى بهبود عملكرد و ارتقاى تندرستى است. از حوزه هاى مهم مورد مطالعه روانشناسى ورزشى كه به ويژه در آمادگى قهرمانان كاربرد دارد آمادگى روانى براى عملكرد است كه ورزشكار را براى مسابقه آماده مى سازد.
آمادگى روانى چيست
همه ما با مراجعه به حافظه خود مى توانيم. لحظاتى را در مسابقات ورزشى به خاطر آوريم كه تيم يا ورزشكارى با وجود آمادگى كامل جسمانى و فنى، به دليل شرايط نامناسب روانى از ارائه بهترين عملكرد خود ناتوان مانده است.
ضعف آمادگى روانى در ورزشكارى كه آمادگى جسمانى مطلوب دارد، به مثابه اتومبيل آماده و پرسرعتى است كه راننده اى ناشى و نا آماده درآن نشسته باشد.
هر قدر هم كه جسم آماده و ورزيده باشد، اگر ذهنى كه آن را هدايت مى كند فاقد ورزيدگى و آمادگى باشد جسم به درستى هدايت نخواهد شد.
احتمالاً در ۳۰ سال پيش، واژه آمادگى جسمانى براى مربيان و ورزشكاران قدرى نامفهوم بوده است اما امروزه در پاسخ به مفهوم آمادگى جسمانى، بى درنگ عوامل متشكله آمادگى جسمانى مانند: قدرت، استقامت و ... به ذهن خطور مى كند. همانطور كه آمادگى جسمانى مستلزم صرف زمان كافى براى تمرين و تقويت عوامل آن است آمادگى روانى نيز از عواملى همچون مهارت در توجه، مهارت در كنترل اضطراب و استرس، حفظ انگيزش، حفظ و افزايش اعتماد به نفس و ... تشكيل مى شود. رسيدن به آمادگى روانى نيز به مرور و با صرف زمان و امكان پذير مى شود و مستلزم اين است كه مديران و مربيان آگاه چنين فرصتى را براى ورزشكاران فراهم آورند.
ضرورت آمادگى روانى
بسكتباليستى كه در تمرين همه پرتاب هاى پنالتى را تبديل به گل مى كند، چه مى شود كه در مسابقه از به ثمر رساندن يك پنالتى ناتوان مى ماند آيا وضعيت او با تمرين جسمانى و مهارتى بيشتر، بهتر خواهد شد بعيد به نظر مى رسد، زيرا او مهارت لازم را دارد و اين را در تمرين نشان مى دهد، ممكن است مشكل او ناتوانى در حفظ توجه و كنترل اضطراب ناشى از هيجان مسابقه باشد. اين مسأله با هدايت وى به سمت تمرينات توجه و تمركز يا مهارت كنترل اضطراب قابل حل است وگرنه انجام تمرينات جسمانى بيشتر، مشكل او را حل نخواهد كرد.
ورزشكاران به تمرين مهارت هاى روانى نياز دارند
دستيابى به مهارت هاى روانى براى همه ورزشكاران ضرورى است زيرا ورزشكاران به دليل ضرورتهاى مسابقه به آمادگى روانى بيشتر از افراد عادى نياز دارند.
درست به همان صورت كه تمرين آمادگى جسمانى ورزشكاران به علت ضعف جسمانى نيست بلكه به خاطر ضرورت آمادگى جسمانى فوق عادى است. درعين حال ورزشكارانى كه:
- عملكردشان در تمرين و مسابقه تفاوت هاى فاحش دارد
- عملكردشان، در مسابقات رسمى و غيررسمى (مهم و غيرمهم) تفاوت بسيار دارد
- براى تمرين انگيزه كافى ندارند
- اعتماد به نفس مطلوب ندارند
- در اجراى مهارت ها يا در حين مسابقه تمركز لازم را ندارند
- تيم هايى كه همبستگى لازم را ندارند
به اين تمرينات بيشتر نياز دارند.
چه وقت شروع كنيم
آغاز يادگيرى مهارتها درست نزديك مسابقه سودمند نخواهد بود. دستيابى به اين مهارتها همانند آمادگى جسمانى نيازمند صرف وقت و تمرين است و از سه ماه تا يك سال به طول مى انجامد.
عرضه برنامه تمرين روانى در ميان فصل يا پيش از يك مسابقه مهم فرصتى براى يادگيرى و تمرين مهارتها و اثرگذارى بر عملكرد به دست نمى دهد. همانگونه كه نمى توان يك مهارت جسمانى را نزديك مسابقه به ورزشكار آموخت و انتطار اجراى ماهرانه داشت، مهارت روانى نيز كوتاه مدت و به صورت عاجل اثربخش نخواهد بود.
ورزشكار بايد امكان و فرصت فراگيرى و تمرين مهارتهاى روانى را داشته باشد. از آغاز يادگيرى تا يافتن مهارت و به كار بردن آن در مسابقه براى بعضى ورزشكاران چند ماه تا يك سال طول مى كشد.
به هر حال براى ورزشكارى كه براى اولين بار با مهارت هاى روانى آشنا مى شود، حدود شش ماه وقت براى آموزش و تمرين و تلفيق مهارت هاى روانى تازه آموخته با تمرينات جسمانى لازم است.فراگيرى اين مهارت ها، نه تنها عملكرد ورزشى بلكه حيطه هاى ديگر زندگى فرد را نيز ارتقا مى بخشد و دستيابى به موفقيت را تسهيل مى نمايد.
مهارتهاى روانى
ويژگى هاى ذاتى يا آموخته شده اى هستند كه موفقيت ورزشكار را ممكن مى سازد يا احتمال آن را افزايش مى دهد اعتماد به نفس، كنترل تمركز، كنترل انگيختگى و اضطراب نمونه اين مهارتهاست.
اين مهارتها را همه مى توانند بياموزند و تمرين كنند و با دستيابى به آمادگى روانى عملكرد خود را بهتر كنند.
تصويرسازى ذهنى
با تصويرسازى مى توانيم تجربه هاى مثبت و موفق گذشته را در ذهن بازسازى كنيم يا رويدادهايى را كه دوست داريم در آينده اتفاق افتد را تصور كنيم. اين كار ما را از لحاظ ذهنى براى مسابقه آماده مى كند البته منظور از تصويرسازى خيال پردازى هايى كه ناخواسته به سراغمان مى آيد نيست.
در تصويرسازى تنها نبايد به حس ديدارى اكتفا نمود بلكه بايد تا حد ممكن از حواس بيشترى استفاده كرد تا تصوير روشن، واضح و ملموس تر باشد. مانند شنيدن صداها، بوى چمن يا كلر آب استخر يا حس كردن توپ با دست و ...
اعتماد به نفس
اعتماد به نفس عبارت است از اعتماد به توانايى هاى خود در انجام موفقيت آميز كار مورد نظر.
بديهى است اگر اين اعتماد غيرواقعى و بيشتر از توانايى هاى واقعى شخص باشد اعتماد به نفس كاذب است و به زيان عملكرد تمام مى شود. اعتماد به نفس از عناصر اصلى موفقيت ورزشى و عاملى است كه ورزشكاران برجسته را از سايرين متمايز مى سازد. اعتماد به نفس ويژگى ثابت و تغيير ناپذيرى نيست و مى توان آن را افزايش داد. به پايان رساندن كار و دستيابى به موفقيت اعتماد به نفس را افزايش مى دهد. بنابراين بهتر است هدفها را طورى انتخاب كنيم كه با تلاش بتوانيم به آن دست يابيم. شايد اين كه باختن سبب باخت در مسابقه بعدى مى شود يك توجيهش همين باشد. وقتى ورزشكار مسابقه قبلى را برده باشد با اعتماد بيشتر به ميدان مى رود.
تمركز
منظور از تمركز توانايى معطوف ساختن توجه به امور مربوط به وظيفه و در صورت لزوم حفظ و تغيير آن متناسب با شرايط است. تمركز از اصلى ترين عوامل روانى در عملكرد ورزشى برتر شناخته شده است. ورزشكاران بزرگ در حالى كه در كار خود مستغرق مى شوند بر محيط و اوضاع بازى نيز آگاهى دارند.گاه هنگام مسابقه مهم ورزشكار به جاى آنكه به كارى كه در دست دارد تمركز كند فكرش به جاهاى مختلف سير مى كند، به مسابقه گذشته فكر مى كند و افسوس مى خورد كه اى كاش آن را برده بود، به مسابقه آينده مى انديشد، به مسائل زندگى فكر مى كند، به تماشاگرها و ... و از توجه به كار اصلى باز مى ماند.
و مطلب آخر
گفت وگوى درونى انگيزشى و آموزشى مى تواند عزت نفس، انگيزش و تمركز را ارتقا بخشد. اين نوع از گفت وگوى درونى به بهبود عملكرد منجر مى شود. حال آنكه گفت وگوى درونى منفى منجر به ايجاد اضطراب و از دست دادن تمركز مى شود
